शिक्षा सुधार नीति निर्माण र समाज परिवर्तनको यात्रामा समर्पित व्यक्तित्व हुन्: झा

नेपालमा शिक्षा सुधार विकास नीति र सामाजिक नेतृत्वका क्षेत्रमा सक्रिय र चिनिने व्यक्तित्वमध्ये  सैलेन्द्र झा एक महत्वपूर्ण नाम हुन्। उनी एक शिक्षाविद्, नीति विश्लेषक विकास अभियन्ता तथा नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। लामो समयदेखि उनले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक, व्यवहारिक र समावेशी बनाउने लक्ष्यसहित विभिन्न कार्यक्रम तथा अभियानहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। विज्ञान तथा प्रविधिको पृष्ठभूमिबाट सुरु भएको उनको यात्राले आज शिक्षा नीति निर्माण र सामाजिक नेतृत्वका क्षेत्रमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ। उनी विश्वास गर्छन् कि कुनै पनि राष्ट्रको दिगो विकासका लागि शिक्षा नै सबैभन्दा शक्तिशाली आधार हो। यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयासस्वरूप उनले विभिन्न संस्थागत पहलहरू अनुसन्धान तथा नीति संवादमार्फत समाज परिवर्तनको अभियानलाई निरन्तर अघि बढाइरहेका छन्।

सैलेन्द्र झाको प्रारम्भिक शिक्षा नेपालमै सम्पन्न भएको हो। बाल्यकालदेखि नै उनी जिज्ञासु अध्ययनशील र सिर्जनात्मक स्वभावका विद्यार्थीका रूपमा चिनिन्थे। विज्ञान र प्रविधिप्रतिको विशेष रुचिका कारण उनले उच्च शिक्षाका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट इलेक्ट्रोनिक्स तथा कम्युनिकेशन इन्जिनियरिङमा स्नातक अध्ययन पूरा गरे। इन्जिनियरिङ अध्ययनले उनलाई विश्लेषणात्मक सोच समस्या समाधान गर्ने क्षमता र आधुनिक प्रविधिको उपयोगबारे गहिरो ज्ञान प्रदान गर्‍यो। त्यसपछि उनले आफ्नो अध्ययनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्दै जर्मनीको Central Hessen University of Applied Sciences बाट सूचना तथा सञ्चार इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरे। यसै क्रममा उनले विकास र नेतृत्वसम्बन्धी अध्ययनतर्फ थप रुचि बढाउँदै फिलिपिन्सको Asian Institute of Management बाट Development Management मा अर्को स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरे। यी अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवहरूले उनलाई विकास, नीति निर्माण र संस्थागत व्यवस्थापनबारे व्यापक दृष्टिकोण प्रदान गरे।
उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि  सैलेन्द्र झाले आफ्नो ज्ञान र अनुभवलाई केवल व्यक्तिगत उन्नतिका लागि मात्र नभई समाज परिवर्तनका लागि प्रयोग गर्ने निर्णय गरे। उनले शिक्षा, प्रविधि र युवा सीप विकासलाई जोडेर विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न थाले। यही क्रममा उनले स्थापना गरेको संस्था Bits Ladder International विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। यस संस्थामार्फत उनले विशेषगरी तराई क्षेत्रका विभिन्न नगरपालिकाहरूमा रहेका सार्वजनिक विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई डिजिटल शिक्षा, सीप विकास र गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच दिलाउने अभियान सञ्चालन गरे। वीरगञ्ज महानगरपालिका, जितपुर–सिमरा उपमहानगरपालिका तथा तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाका विद्यालयहरूमा सञ्चालन भएका कार्यक्रमहरूले हजारौँ विद्यार्थीहरूलाई आधुनिक शिक्षा र प्रविधिसँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ। यस पहलमार्फत करिब दश हजारभन्दा बढी विद्यार्थीहरू प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित भएका छन् भन्ने उल्लेख पाइन्छ।

डा. सैलेन्द्र झाको योगदान स्थानीय सरकारसँगको सहकार्यमा पनि देखिन्छ। उनले काठमाडौं महानगरपालिकाको City Planning Commission मा सदस्यका रूपमा काम गर्दै शिक्षा र शहरी विकाससँग सम्बन्धित नीति तथा कार्यक्रमहरू निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। यस अवधिमा उनले सार्वजनिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार गर्न विभिन्न नवीन कार्यक्रमहरू अघि सारे। “Book-Free Friday” जस्ता कार्यक्रमहरूले विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक र व्यवहारिक सिकाइतर्फ प्रेरित गर्ने प्रयास गरेका थिए भने “Skill in Education” कार्यक्रमले विद्यालय शिक्षालाई सीपसँग जोड्ने पहल गरेको थियो। त्यसैगरी “Teacher College Program”, “School Beautification Campaign” र “Inclusive & Integrated School Model” जस्ता कार्यक्रमहरूले शिक्षण वातावरण सुधार गर्ने र विद्यालयलाई सबैका लागि समावेशी बनाउने लक्ष्य राखेका थिए। यी कार्यक्रमहरूले काठमाडौं महानगरका सार्वजनिक विद्यालयहरूमा नयाँ सोच र प्रयोगको सुरुवात गराएको मानिन्छ।

नीति निर्माण र सामाजिक नेतृत्वका क्षेत्रमा पनि डा. सैलेन्द्र झा सक्रिय छन्। उनी Nitisala नामक संस्थासँग आबद्ध भई नेपालमा सहभागी र तथ्यमा आधारित नीति निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यमा संलग्न छन्। यस संस्थामार्फत स्थानीय सरकार, नीति निर्माताहरू र नागरिक समाजबीच संवादको वातावरण सिर्जना गर्ने प्रयास हुँदै आएको छ। स्थानीय तहको विकास, शिक्षा सुधार र आर्थिक सशक्तिकरणका विषयमा उनी निरन्तर रूपमा विचार प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। २०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा उनले तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाको उपाध्यक्ष पदका लागि उम्मेदवारी दिएका थिए, जसले उनको स्थानीय विकासप्रतिको प्रतिबद्धता झल्काउँछ। त्यस्तै उनले राष्ट्रिय स्तरका केही राजनीतिक अभियानहरूमा पनि रणनीतिक तथा नीतिगत सहयोग प्रदान गरेका छन्।

झाको कामको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नेतृत्व विकास र युवा सशक्तिकरण हो। उनले विभिन्न तालिम, सेमिनार र नेतृत्व कार्यक्रमहरू मार्फत युवाहरूलाई समाज परिवर्तनको यात्रामा सहभागी हुन प्रेरित गरेका छन्। उनको विश्वास अनुसार नेपालको भविष्य युवा पुस्ताको क्षमता र नेतृत्वमा निर्भर छ। यदि युवाहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा, सीप र अवसर प्रदान गर्न सकियो भने उनीहरूले देशलाई आर्थिक, सामाजिक र बौद्धिक रूपमा समृद्ध बनाउन सक्छन्। उनले शिक्षा प्रणालीलाई केवल परीक्षामुखी नभई सीप, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतासँग जोड्नुपर्ने धारणा व्यक्त गर्दै आएका छन्। यही कारणले उनले विद्यालय र विश्वविद्यालय तहमा व्यवहारिक शिक्षाको आवश्यकता बारम्बार उठाउँदै आएका छन्।

समग्र रुपमा हेर्दा सैलेन्द्र झा शिक्षा सुधार, विकास नीति र सामाजिक नेतृत्वका क्षेत्रमा समर्पित एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुन्। प्राविधिक शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, सामाजिक अभियान र नीतिगत सोचको संयोजनले उनको व्यक्तित्वलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ। उनले देखाएको दृष्टिकोणले नेपालमा शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक, समावेशी र व्यवहारिक बनाउने सम्भावना देखाएको छ। समाज परिवर्तनको यात्रामा उनले गरेका प्रयासहरू भविष्यमा अझ व्यापक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालको शिक्षा, नीति र विकासको क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अभियानमा सैलेन्द्र झा जस्ता व्यक्तित्वहरूको भूमिका महत्वपूर्ण रहनेछ, र यही योगदानका कारण उनी समकालीन नेपालको एक प्रेरणादायी बौद्धिक तथा सामाजिक नेतृत्वका रूपमा स्मरणीय रहनेछन् अब बन्ने सरकारले शिक्षा हेर्ने जिम्मेवारी उहाँलाई दिए निकै उत्कृष्ट हुने थियो ।
(लेखक सामाजिक तथा हरित अभियन्ता हुन )