नेपाली समाजमा केही यस्ता व्यक्तित्वहरू जन्मिन्छन् जसको जीवन केवल व्यक्तिगत सफलतामा सीमित हुँदैन बरु समाज परिवर्तनको उज्यालो दीप बनेर हजारौँ जीवनमा आशा र भरोसाको उज्यालो छर्छन । डा. दिलबहादुर थोकर तामाङ त्यस्तै एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ जसले सेवा नै धर्म हो भन्ने जीवनदर्शनलाई व्यवहारमा उतार्दै स्वास्थ्य शिक्षा र समाजसेवाको क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउँदै आउनुभएको छ।
जन्म र पारिवारिक पृष्ठभूमि डा. दिलबहादुर थोकर तामाङको जन्म वि.सं. २०४५ सालमा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध नगर धुलिखेल अन्तर्गत पर्ने कुत्ताल गाउँमा भएको हो। उहाँ पिता श्री रघुबहादुर तामाङ र स्वर्गीय माता कान्छी माया तामाङको कोखबाट जन्म लिनुभएको हो। साधारण किसान परिवारमा जन्मिनुभएका डा. तामाङले बाल्यकालदेखि नै जीवनका कठिन यथार्थहरूसँग जुध्न सिक्नुभयो।
उहाँकी आमा कान्छी माया तामाङ सरल सहनशील र करुणामयी स्वभावकी महिला हुनुहुन्थ्यो। आमा बाटै उहाँले सेवा माया र त्यागको पाठ सिक्नुभयो। आमाको असामयिक निधनले उहाँको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ जसको स्मृतिमा पछि गएर उहाँले कान्छी माया तामाङ मेमोरियल सामुदायिक अस्पताल स्थापना गर्नुभएको हो।
बाल्यकाल र प्रारम्भिक जीवन
ग्रामीण परिवेशमा हुर्किनुभएका डा. तामाङको बाल्यकाल अभाव र संघर्षले भरिएको थियो। तर ती अभावहरूले उहाँलाई कमजोर होइन झन् दृढ र आत्मनिर्भर बनायो। सानै उमेरदेखि उहाँ मेहनती, अनुशासित र जिम्मेवार स्वभावका हुनुहुन्थ्यो। गाउँघरका बिरामी वृद्ध र असहाय मानिसहरूलाई देख्दा उहाँको मनमा सधैँ एउटै प्रश्न उठ्थ्यो यी मानिसहरूको उपचार कसले गर्छ?
त्यही प्रश्नले उहाँको मनमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा सेवा गर्ने दृढ संकल्पको बीउ रोप्यो।
डा. दिलबहादुर थोकर तामाङले आफ्नो औपचारिक शिक्षा धुलिखेलस्थित पूर्ण सञ्जीवनी माध्यमिक विद्यालयबाट प्रारम्भ गर्नुभयो। अध्ययनमा लगनशील र अनुशासनप्रिय विद्यार्थीका रूपमा चिनिनुभएका उहाँले एस.एल.सी. परीक्षा सफलतापूर्वक उत्तीर्ण गर्नुभयो।
एस.एल.सी. पश्चात् उहाँले स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा जाने अठोट गर्नुभयो। ग्रामीण समुदायमा दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव देखेर उहाँले धुलिखेल मेडिकल इन्स्टिच्युटबाट हेल्थ असिस्टेन्ट (HA) को अध्ययन पूरा गर्नुभयो। यस अध्ययनले उहाँलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, जनस्वास्थ्य र सामुदायिक उपचारमा मजबुत बनायो।
तर यत्तिमै सीमित नहुने सोचका साथ उहाँले चिकित्सक बन्ने सपना देख्नुभयो। कठिन आर्थिक अवस्था र सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद उहाँले चीनबाट एम.बी.बी.एस. (MBBS) अध्ययन सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्नुभयो। यो उपलब्धि केवल उहाँको व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, ग्रामीण पृष्ठभूमिबाट आएका हजारौँ युवाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्यो।
एम.बी.बी.एस. अध्ययन पूरा गरेपछि डा. तामाङले चिकित्सकका रूपमा आफ्नो पेशागत जीवन प्रारम्भ गर्नुभयो। तर उहाँका लागि चिकित्सा पेशा केवल रोजगारी थिएन, यो सेवा र मानवताको साधना थियो। शहरका सुविधासम्पन्न अस्पतालमा सीमित बस्नुभन्दा उहाँले दुर्गम गाउँ, पहाड र हिमाली भेगलाई आफ्नो कार्यक्षेत्र बनाउनुभयो।
भूकम्प, महामारी, प्राकृतिक विपद् जस्ता कठिन परिस्थितिमा पनि उहाँ अग्रपङ्तिमा उभिएर दिनदुःखी, गरिब र असहाय जनताको सेवामा समर्पित रहनुभयो। पैसाको अभावमा उपचार नपाएका बिरामीहरूलाई निःशुल्क उपचार, औषधि वितरण र स्वास्थ्य परामर्श दिनु उहाँको दैनिकी जस्तै बन्यो।
कान्छी माया फाउन्डेशन र सामुदायिक अस्पताल
आफ्नो आमाको स्मृतिमा स्थापित कान्छी माया फाउन्डेशन र कान्छी माया तामाङ मेमोरियल सामुदायिक अस्पताल डा. दिलबहादुर थोकर तामाङको जीवनदर्शनको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हुन्। हाल उहाँ उक्त फाउन्डेशन तथा अस्पतालको अध्यक्ष पदमा रही सक्रिय नेतृत्व प्रदान गरिरहनुभएको छ।
यो अस्पताल केवल उपचार केन्द्र मात्र नभई गरिब, विपन्न र सीमान्तकृत समुदायका लागि आशा र भरोसाको केन्द्र बनेको छ। यहाँ निःशुल्क तथा न्यून शुल्कमा उपचार, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा, स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छ।
व्यवस्थापन र नेतृत्व विकास
सेवा मात्र होइन, संस्थागत व्यवस्थापनमा पनि दक्ष बन्ने उद्देश्यले डा. तामाङ हाल पोखरा विश्वविद्यालयबाट मास्टर इन हेल्थकेयर म्यानेजमेन्ट (MHM) अध्ययनरत हुनुहुन्छ। उहाँको विश्वास छ “राम्रो मनले मात्रै होइन, राम्रो व्यवस्थापनले पनि सेवा प्रभावकारी हुन्छ।
यस अध्ययनले उहाँलाई दीर्घकालीन योजना, स्वास्थ्य नीति, अस्पताल व्यवस्थापन र दिगो सेवा प्रवाहमा थप सक्षम बनाइरहेको छ।
नेपाल मेडिकल काउन्सिल (NMC) परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि डा. तामाङले सन् २०१७ मा धुलिखेल अस्पतालमा मेडिकल अफिसरका रूपमा सेवा सुरु गर्नुभयो। एक वर्षपछि उहाँले सुविधा सम्पन्न सहर छोडेर नुवाकोट जिल्लाका अत्यन्त दुर्गम गाउँहरू रोज्नुभयो।
त्यहाँ उहाँले करिब तीन वर्ष अत्यन्त समर्पणका साथ सेवा गर्नुभयो। घरघरमै पुगेर उपचार गर्नु, शुल्क नलिनु,म बिरामीको पीडालाई आफ्नै पीडा ठान्नु यो उहाँको दैनिकी बन्यो।
डा. दिलबहादुर थोकर तामाङको समाजसेवाको अर्को महत्वपूर्ण पाटो बन्यो बाबुआमा गुमाएका तथा अभिभावकविहीन बालबालिकाको शिक्षा। उहाँ यस्ता बालबालिकालाई विद्यालय भर्ना, छात्रवृत्ति, शैक्षिक सामग्री र आवासको व्यवस्था गर्न निरन्तर सहयोग गर्दै आउनुभएको छ।
उहाँका अनुसार, “स्वस्थ शरीरसँगै शिक्षित मन पनि समाज निर्माणको आधार हो।”
मानवीयता, दर्शन र प्रेरणा
डा. तामाङको जीवन यात्राले देखाउँछ सेवा कुनै पद प्रतिष्ठा वा प्रचारका लागि होइन आत्मसन्तुष्टिका लागि हो। उहाँ सधैँ भन्छन्, “डाक्टर हुनु ठूलो कुरा होइन, बिरामीको पीडा बुझ्न सक्नु ठूलो कुरा हो।”
उहाँको सरल जीवनशैली, नम्र व्यवहार र निरन्तर कर्मशीलताले उहाँलाई समाजमा अत्यन्त सम्मानित व्यक्तित्व बनाएको छ।
डा. दिलबहादुर थोकर तामाङले आफ्नो चिकित्सकीय ज्ञान, सीप र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव विस्तार गर्ने उद्देश्यले विभिन्न देशहरूमा अध्ययन, तालिम तथा व्यावसायिक भ्रमण गर्नुभएको छ। उहाँको यो अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा उहाँलाई केवल चिकित्सकका रूपमा मात्र होइन, विश्वस्तरीय दृष्टिकोण भएको समाजसेवीका रूपमा पनि परिपक्व बनाउने महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।
उहाँले चीनमा चिकित्साशास्त्र (MBBS) अध्ययन गरी औपचारिक चिकित्सकीय शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको छ। यसले उहाँको पेशागत जीवनको बलियो आधार निर्माण गरेको छ। त्यसैगरी, भारतमा विभिन्न चिकित्सकीय तालिम तथा व्यावहारिक प्रशिक्षणहरूमा सहभागिता जनाई आधुनिक उपचार पद्धति, आपतकालीन सेवा तथा जनस्वास्थ्य व्यवस्थापन सम्बन्धी ज्ञान हासिल गर्नुभएको छ।
यसका अतिरिक्त, डा. तामाङले ताइवान, मलेसिया, नेदरल्याण्ड्स, फ्रान्स, बेल्जियम तथा कम्बोडिया जस्ता देशहरूको भ्रमण गर्नुभएको छ। ती भ्रमणहरूका क्रममा उहाँले स्वास्थ्य सेवा प्रणाली, सामुदायिक अस्पताल मोडेल, स्वयंसेवी संस्था सञ्चालन, सामाजिक स्वास्थ्य बीमा, आपतकालीन सेवा तथा मानवीय सहायताका अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरू नजिकबाट अध्ययन गर्नुभएको छ।
यी अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवहरूले डा. दिलबहादुर थोकर तामाङलाई नेपालको सन्दर्भमा व्यवहारिक, समावेशी र दिगो स्वास्थ्य सेवा मोडेल विकास गर्न थप प्रेरणा र मार्गदर्शन प्रदान गरेका छन्। आज उहाँले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा सञ्चालन गरिरहेका सेवाहरूमा यिनै अन्तर्राष्ट्रिय सिकाइहरूको सकारात्मक प्रभाव स्पष्ट देख्न सकिन्छ।
डा. दिलबहादुर थोकर तामाङको जीवन संघर्ष, समर्पण र सेवाको अनुपम उदाहरण हो। उहाँले आफ्नो व्यक्तिगत दुःख, संघर्ष र सफलतालाई समाजसेवाको शक्तिमा रूपान्तरण गर्नुभएको छ। आज उहाँको नाम केवल एक चिकित्सकका रूपमा होइन, मानवीय सेवाका प्रतीक का रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
कान्छी माया तामाङ मेमोरियल सामुदायिक अस्पताल केवल ईँटा र सिमेन्टको संरचना होइन, यो आशा, भरोसा र करुणाको जीवित स्मारक हो। डा. तामाङको जीवन यात्राले भावी पुस्तालाई सिकाउँछ साँचो सफलता अरूको जीवनमा मुस्कान ल्याउन सक्नु हो।
लेखक: हेमन्तराज काफ्ले सामाजिक अभियन्ता हुनुहुन्छ ।
