नेपालगन्ज : सडकभरी फूलै फूल फूलिरहेको देखिन्छ, फेब्रुअरी महिनामा फूलै फूल फुलाउने प्रभावकारी तरिका बोगनभिलिया (Bougainvillea) घर, बगैंचा, विद्यालय, पार्क तथा सार्वजनिक स्थलहरूमा सजावटका लागि अत्यन्त लोकप्रिय र आकर्षक फूल दिने बिरुवा हो। यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको लामो समयसम्म निरन्तर रंगीन फूल दिन सक्नु हो। तर धेरै मानिसहरूले अनुभव गर्छन् कि बिरुवामा पात र हाँगा त धेरै बढ्छन्, तर फूल कम लाग्छ। यसको मुख्य कारण समयमै र सही तरिकाले कटाई छाँटाइ (प्रुनिङ) नगर्नु हो। यदि बोगनभिलियालाई नियमित रूपमा स्याहार सुसार नगरी छोडियो भने यो अत्यधिक फैलिन्छ, झाडी जस्तो बन्छ र फूलको उत्पादन घट्छ। त्यसैले प्रुनिङलाई यसको अनिवार्य हेरचाहको रूपमा लिनुपर्छ।
प्रुनिङ भनेको बिरुवाका सुक्खा, रोगी, कमजोर वा अनावश्यक रूपमा बढेका हाँगाहरू काटेर हटाउने प्रक्रिया हो। यसले बिरुवालाई आकर्षक आकार दिनुका साथै स्वास्थ्य पनि सुधार गर्छ। प्रुनिङ गर्दा बिरुवाको शक्ति अनावश्यक भागमा खर्च नहुने भएकाले नयाँ हाँगा र कोपिला पलाउन मद्दत मिल्छ। विशेषगरी बोगनभिलियाको हकमा नयाँ हाँगामा नै बढी फूल लाग्ने भएकाले पुराना र कमजोर हाँगा हटाउनु अत्यन्त जरुरी हुन्छ। यसरी गर्दा बिरुवाले आफ्नो ऊर्जा नयाँ वृद्धि र फूल उत्पादनमा केन्द्रित गर्छ।
फेब्रुअरी महिना बोगनभिलियाको प्रुनिङका लागि सबैभन्दा उपयुक्त समय मानिन्छ, किनकि यस समयमा जाडो मौसमको सुस्त अवस्था (डोरमेन्सी) समाप्त भएर बिरुवा पुन सक्रिय बन्छ। मौसम बिस्तारै न्यानो हुँदै जाँदा नयाँ पालुवा र कोपिला निस्कन थाल्छन्। यही बेला हल्का कटाई छाँटाइ गरियो भने धेरै नयाँ शाखाहरू विकास हुन्छन् र ती शाखामा प्रशस्त फूल लाग्छ। यसकारण फेब्रुअरीमा गरिएको प्रुनिङले आगामी वसन्त र गर्मीभरि निरन्तर फूल फुल्ने आधार तयार गर्छ।
प्रुनिङ गर्दा विशेष ध्यान दिएर सुक्खा, कमजोर, रोगी, अत्यधिक लामो तथा आपसमा जुधेका हाँगाहरू हटाउनुपर्छ। यस्ता हाँगाले बिरुवाको पोषण खेर जान्छ र घाम तथा हावा भित्रसम्म पुग्न अवरोध गर्छ। सधैं तेज र सफा कैंची वा प्रुनर प्रयोग गरी हल्का कोणमा काट्नु राम्रो हुन्छ। एकैपटक धेरै कडा प्रुनिङ गर्नु हुँदैन करिब ३०–४० प्रतिशत मात्र हाँगा हटाउँदा पर्याप्त हुन्छ। यसरी सन्तुलित रूपमा छाँट्दा बिरुवाको प्राकृतिक संरचना सुरक्षित रहन्छ र वृद्धि पनि सन्तुलित हुन्छ।
प्रुनिङपछि पनि बिरुवालाई उचित हेरचाह आवश्यक पर्छ। हल्का पानी हाल्नु, केही दिनपछि जैविक मल जस्तै वर्मीकम्पोस्ट वा गोबर मल दिनु, र पर्याप्त घाम लाग्ने स्थानमा राख्नु आवश्यक हुन्छ। राम्रो ड्रेनेज भएको माटो प्रयोग गर्नुपर्छ ताकि पानी जमेर जरा नसडोस्। सही हेरचाह पाएपछि केही हप्तामै नयाँ कोपिला र हाँगा देखिन थाल्छन्, जसले बिरुवालाई अझ हरियो, घना र स्वस्थ बनाउँछ।
बेगमबेली जसलाई बोगनभिलिया (Bougainvillea) पनि भनिन्छ, एक अत्यन्तै आकर्षक, सजावटी र कम हेरचाहमै राम्रोसँग हुर्कने फूलबिरुवा हो। यो बिरुवा घरको आँगन, बगैंचा, पार्क, सडक किनार, विद्यालय परिसर तथा कम्पाउन्ड सजाउन व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसको रङ्गीन, कागज जस्ता देखिने फूलले वातावरणलाई सुन्दर र जीवन्त बनाउँछ। नेपाल, भारतलगायत उष्ण तथा उपोष्ण क्षेत्रमा यो बिरुवा सजिलै हुर्कने भएकाले धेरै लोकप्रिय छ।
बेगमबेली वास्तवमा लहरे (climber) तथा झाडीदार (shrub) प्रकारको बिरुवा हो। यसले पर्खाल, बार, गेट, ट्रेलिस वा रुखमा चढेर फैलिन सक्छ। यसको विशेषता भनेको यो छिटो बढ्ने र लामो समयसम्म फूल दिने बिरुवा हो। राम्रो घाम, कम पानी र सामान्य माटोमै पनि यो राम्रोसँग फुल्छ। त्यसैले यसलाई “लो–मेन्टेनन्स” सजावटी बिरुवा पनि भनिन्छ।
धेरै मानिसले देख्ने र रंगीन भागलाई फूल सम्झिन्छन्, तर वास्तवमा त्यो ब्र्याक्ट (Bract) हो, अर्थात् पात जस्तै देखिने रंगीन भाग। असली फूल भने सानो सेतो वा पहेँलो भाग हो, जुन ब्र्याक्टको बीचमा हुन्छ। यी ब्र्याक्टहरू गुलाबी, रातो, बैजनी, सेतो, सुन्तला, पहेँलो लगायत विभिन्न रङ्गमा पाइन्छन्। यही विविध रङ्गका कारण बेगमबेली बगैंचाको सजावटका लागि झन् आकर्षक देखिन्छ।
बेगमबेलीका धेरै प्रकार र जातहरू पाइन्छन्। केही प्रजाति लहरे प्रकारका हुन्छन् जसले पर्खाल ढाक्छन्, केही बुट्यान (bushy) प्रकारका हुन्छन् जसलाई हेज वा बारको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, भने केही ड्वार्फ (सानो आकार) प्रजाति गमलामा सजिलै हुर्काइन्छ। यसका लोकप्रिय रङ्गहरूमा म्याजेण्टा, रातो, बैजनी, सेतो र सुन्तला बढी प्रचलित छन्। कतिपय प्रजातिमा दुई वा तीन रङ्ग मिसिएका पनि देखिन्छन्, जसले झन् आकर्षक बनाउँछ।
हेरचाहको हिसाबले पनि यो निकै सजिलो बिरुवा हो। यसलाई दैनिक धेरै पानी आवश्यक पर्दैन; बरु धेरै पानीले जरा कुहिन सक्छ। कम्तीमा ५ ६ घण्टा प्रत्यक्ष घाम पाउँदा राम्रोसँग फूल दिन्छ। वर्षमा एकपटक प्रुनिङ (कटाई–छाँटाइ) गरेमा नयाँ हाँगा पलाएर धेरै फूल फुल्छ। राम्रो ड्रेनेज भएको माटो र हल्का जैविक मल पर्याप्त हुन्छ। यसरी सानो स्याहारले पनि यो महिनौँसम्म निरन्तर फूल दिन सक्षम हुन्छ।
बोगनभिलियालाई वर्षभरि रंगीन फूलले भरिएको देख्न चाहनुहुन्छ भने फेब्रुअरी महिनाको प्रुनिङलाई कहिल्यै बेवास्ता नगर्नुहोस्। समयमै गरिएको हल्का कटाई छाँटाइ, सन्तुलित मल–पानी र पर्याप्त घामले बिरुवालाई नयाँ जीवन दिन्छ। यसले न केवल फूलको संख्या बढाउँछ, तर बिरुवाको दीर्घकालीन स्वास्थ्य पनि सुनिश्चित गर्छ। सही समय, सही तरिका र नियमित हेरचाह अपनाएमा बोगनभिलिया साँच्चै फूलै फूलले भरिएको सुन्दर सजावटी बिरुवा बन्न सक्छ।
लेखक : हेमन्तराज काफ्ले सामाजिक अभियन्ता हुनुहुन्छ ।
